Şeref Xanê Bedlîsî, 1543 – 1603

Stêrka Ronak a Dîroka Kurdî!
Di dilê çiyayên bilind ên Kurdistanê, li qesra mîrnişîna Bedlîsê, di sala 1543 yan de, ronahiyek bi navê Şeref Xanê Bedlîsî li vê dinyayê hat.
Kurê Mîr Şemsedînê Bedlîsî, bi ruhê xwe yê azad, hişê xwe yê kûr û qelema xwe ya zêrîn, di rûpelên dîrokê de cihê xwe wekî sembolekî yekîtî, berxwedan û rûmetê tomar kir.
Şeref Xan, ne tenê mîrek bû, lê di heman demê de dîroknas, rewşenbîr, siyasetmedar û xwedîderketiyekî çanda Kurdî bû ku bi xebatên xwe, ruhê miletê Kurd ji bo nifşên paşerojê zindî hişt.
Şeref Xan, di demeke kaotîk a dîrokê de, di sedsala 16 an de, di navbera du împaratoriyên gewre, Osmanî û Sefewî de jîya.
Bedlîs, ku wekî navendeke çandî û siyasî ya Kurdistanê dihat naskirin, di bin serweriya wî de bû keleheke rûmetê. Wî bi dîplomasîya xwe ya jîr, di navbera van her du hêzên mezin de hevsengiyek afirand û mîrnişîna Bedlîsê wekî navendeke serbixwe û bi hêz parast. Lê di dilê wî de, her tim xemeke kûr hebû: perçebûna axa Kurdistanê û parçebûna miletê Kurd. Ev xemgînî, di berhema wî ya nemir, Şerefnameyê de, wekî dengê dilê wî yê bi êş xuya dike.
Şeref Xan, ne tenê bi şûrê xwe, lê bi qelema xwe jî şer kir. Wî dît ku şûr dikare axê biparêze, lê qelem dikare ruhê miletê wî ji windabûnê xilas bike. Bi vî awayî, wî dest bi nivîsandina Şerefnameyê kir, berhemeke ku ne tenê dîrokeke xanedaniyan e, lê di heman demê de nexşeyeke zindî ya erdnîgarî, çand û kevneşopiyên Kurdistanê ye.
Şerefname:
Zêrê dîroka miletê Kurd Şerefname, di sala 1597 an de, bi zimanê farisî, Şeref Xanê Bedlîsî berhema xwe ya herî mezin, Şerefname, temam kir. Ev berhem, ne tenê dîroka mîrnişînên Kurd, eşîrên wan û serwerên wan vedibêje, lê di heman demê de wekî zimanê yekîtiya miletê Kurd radiweste.
Şeref Xan, bi hûrgilîyeke bêhempa, dîroka Kurdistanê, ji demên kevnar heta sedsala xwe, tomar kir. Wî ne tenê bûyerên siyasî û leşkerî nivîsand, lê di heman demê de nexşa Kurdistanê, çand, ziman, kevneşopî û jîyana rojane ya Kurdan jî bi awayekî edebî raxist ber çavan.
Şerefname, ji çar beşên sereke pêk tê:
1. Dîroka mîrnişînên Kurd: Şerefxan, dîroka xanedaniyên wekî Merwanî, Eyyûbî, Hesenweyhî û yên din bi hûrgilî vedibêje, ku ev yek nîşan dide Kurd di dîroka xwe de xwedî dewlet û serweriyên bi hêz bûne.
2. Erdnîgarîya Kurdistanê: Wî sînorên Kurdistanê, bajar, gund û çemên wê di Şerefnameyê de bi awayekî zelal diyar kir, ku ev yek ji bo nasnameya neteweyî ya Kurdan bingeheke girîng e.
3. Çand û kevneşopî: Şerefxan di berhema xwe de behsa cilûberg, muzîk, edebiyat û kevneşopiyên Kurdan dike, ku ev yek wê dike arşîveke çandî ya bêhempa.
4. Siyaset û dîplomasî: Wî behsa têkiliyên mîrnişînên Kurd bi dewletên derdorê re kir, ku ev yek jîrî û basîreta wî ya siyasî nîşan dide.
Şerefname, di heman demê de manifestoyeke yekîtiya Kurdî ye. Şeref Xan, bi vê berhemê, xwest ku miletê Kurd ji dîroka xwe ya şanaz agahdar be û ruhê yekîtiyê di nav wan de zindî bike.
Şeref Xanê Bedlîsî, bi pênûsa xwe, Kurdistan wekî welatekî yekgirtî û serbixwe di hişê dîrokê de xemiland û ev xemilandin îro jî ji bo Kurdan ilhamê dide.
Şeref Xanê Bedlîsî, bi jîyana xwe û berhema xwe, bûye sembolekî nemir ê çanda Kurdî. Wî ne tenê dîroka Kurdan parast, lê di heman demê de bi exlaq, wijdan û jîriya xwe, mîrektiyeke bi rûmet nîşanî nifşên paşerojê da.
Şeref Xan, di demeke ku miletê Kurd di navbera hêzên mezin de dihat perçiqandin, bi Şerefnameyê, ruhê miletê xwe bilind kir û nasnameyeke neteweyî bi zelalî diyar kir.
Şeref Xan, bi hêza qelema xwe, ne tenê dîroka Kurdan nivîsand, di heman demê de xeyaleke welatekî azad û yekgirtî di dilê her Kurdekî de çand.
Şeref Xan, bi Şerefnameyê, ne tenê dîrok, lê ruhê miletê Kurd ji bo nifşên paşerojê zindî hişt.
Şeref Xanê Bedlîsî, wekî stêrkeke ronak di asîmanê dîroka Kurdî de dibiriqe. Berhema wî, Şerefname, ne tenê pirtûkek e, lê mîrateyeke çandî, siyasî û neteweyî ye ku îro jî ji bo Kurdan rêberiyê dike.
Şeref Xanê Bedlîsî, bi jîyana xwe û xebatên xwe, şerefa miletê Kurd raxist ber çavên cîhanê û bi qelema xwe, navê Kurdistanê di rûpelên dîrokê de nemir kir.
Şeref Xanê Bedlîsî, ne tenê mîrek bû, lê di heman demê de dengê azadî, yekîtî û rûmetê bû ku di dilê her Kurdekî de dijî.
Şeref Xanê Bedlîsî, her çiqa li ser dîroka koça cenabê wî munaqeşe hebin jî, bi piranê dîyar dikin ku, di sala 1603 de li Bidlîsê wefat kiriye.
Not: Piştî ku birêz Zîya Avcî li bin nivîsê notek danî û got “di belgeyên Osmanîyan de dîyare ku, Şeref Xan, bi destê Osmanîyan hatîye qetilkirin”(!) Min ji cenabê kek Zîya belge xwest. Kek Zîya ew belge û di vî warî de lêkolîn ji min re şand. Ez vê xala dawî ya mirina Şeref Xan beg, bi belgeyê re bi we re parvedikim, ku ne bi mirinek normal, ji terefê Osmanîyan ve hatîye qetilkirin! Sipas dikim ji Kek Zîya re ku di derheqa vî xalî de min zelal kir. Di vê derheqê de lêkolîn bi navê “Şeref Xan Bo Çi Hat Kuştin?” MISTEFA DEHQAN – V. GENÇ JI ÎNGILÎZÎ: FEXRIYA ADSAY Lêkolînek 24 rûpele,. ez tenê paragrafa qetilkirina Şeref Xanê Bedlîsî bi we re parvedikim. Sipasîyên xwe ji Mistefa Dehqan-V. Genç û vergevana me ya hêja a zimanê Kurdî Fahrîye Adsay re pêşkêş dikim. “Tiştê diyar ew e ku ji 1007/1598-99 an heta 1010/1601ê bi taybetî ji aliyê Ahmed Paşa bi ser Bidlîsê ve çend seferên osmanî pêk hatine. Wî talan kiriye, şewitandiye, dîl girtiye, kiriye xulam û Şeref Xan kuştiye. (“Fig. 1.A.DVN.MHM.D., 935,8/1—3. 27 Rabî I 1011 /14 Îlon 1602.

9- Şêx Ehmedê Xasî, (1866 an 1867-1951)
Şêx Ehmedê Xasî, ronakbîrê Zimanê Kurdî (Kirdkî) ye û Mîrateya Wêjeya Kurdî, ku bi navên wekî Ehmedê Sofî Hesenî, Seydayê Xasî û Xoceyê Xasî jî di nav gel de tê naskirin.
Şêx Ehmedê Xasî, yek ji ronakbîr û wêjevanên girîng ên Kurdî (Kirdkî) ye, ku bi taybetî di warê wêjeya zaravê Kirdkî de xwedî cihekî taybet e.
Şêx Ehmedê Xasî, bi berhema xwe ya navdar Mewlîdu’n-Nebîyyî’l-Qureyşîyyî (1899), ku wekî yekem berhema wêjeyî ya bi zaravayê Kirdkî tê qebûlkirin, di dîroka wêjeya Kurdî de şopeke nemir hiştiye. Jiyana wî, xebatên wî û helwesta wî ya li hember ziman û çanda Kurdî, wî kiriye semboleke neteweyî û manewî.
Şêx Ehmedê Xasî, di sala 1866 an 1867 an de, li gundê Xasê, yê girêdayî nehiyeya Licê ya parêzgeha Dîyarbekirê, di nav axa Împaratoriya Osmanî de ji dayik bûye. Eslê malbata wî ji eşîra Zîktî ya herêma Xasanê ye, ku li sînorê Dara Hênî û Licêyê dikeve. Navê bavê wî Hesen, diya wî Medîne, kalikê wî Mela Osman, bapîrê wî Emer û bapîrê bapîrê wî jî Xan Ehmed e. Malbata wî, piştî ku Mela Osman wekî alim li Xasê bi cih bû, li vê derê mayînde bûye.
Ehmedê Xasî, xwedî du bira bû, Mehemed Emîn û Mistefa, lê Mistefa di temenê ciwaniyê de koçî dawî kir. Ew sê caran zewicî, lê tenê ji jina xwe ya dawî keçek wî çêbû, ku paşê bi Mela Arif, birazayê wî re zewicî. Jiyana wî ya malbatî bi xweşî û xemgîniyê tevlihev bû, lê dilsoziya wî ya ji bo xwendin, nivîsandin û xizmeta gelê xwe her dem di pêşiyê de bû.
Şêx Ehmedê Xasî, di temenekî biçûk de dest bi xwendina dînî kiriye û di medreseya Mesudiyeyê ya Dîyarbekirê de tehsîla xwe temam kiriye. Wî îcazeta xwe (dîploma) di sala 1902 de ji muderris û muftî Îbrahîm Efendî wergirtiye. Herwiha, wî perwerdeya tesewufî jî li ba Şêx Evdilqadirê Xasî, şêxekî neqşebendî, dîtiye û îcazeta şêxetiyê standiye, lê wî qet şêxetî nekiriye, ji ber ku dilê wî zêdetir bi xwendin û nivîsandinê re bû.
Di warê karîyerê de, Xasî, di nav sîstema Osmanî de wezîfeyên cuda girtiye ser xwe. Di Hezîrana 1912 an de wekî muderris li navenda Dîyarbekirê, paşê di Tîrmeha 1913 an li gundê xwe Xasê wekî muderris hate tayînkirin. Herwiha, wî du salan wekî muftî yê Licêyê jî xizmet kir. Lêbelê, helwesta wî ya neteweyî û rexnegir li hember Komîteya Îttîhad û Terakî bû sedem ku di Adara 1909 an de bê sirgunkirin bo girava Rodosê. Piştî serbestberdana wî ji aliyê Sultan Mehemedê V. ve, ew vegeriya Kurdistanê û xebatên xwe yên wêjeyî û dînî domand.
Berhema herî navdar a Şêx Ehmedê Xasî, Mewlîdu’n-Nebîyyî’l-Qureyşîyyî ye, ku di sala 1899 an de hate nivîsandin û di 1900 î de bi 400 nusxeyan li Dîyarbekirê hate çapkirin. Ev berhem, mewlûdeke bi Kurdî, zaravê Kirdkî ye û ji bo pesnê Pêxemberê Îslamê hatiye nivîsandin. Ew ne tenê ji hêla naverokê ve, lê ji hêla zimanî ve jî girîng e, ji ber ku yekem berhema wêjeyî ya bi Kurdî, zaravê Kirdkî tê hesibandin. Mixabin, gelek berhemên wî yên din, piştî bûyera kudetaya leşkerî ya Tirkiyê ya 1971 ê, ji aliyê neviyê wî ve hatin şewitandin, ku ev yek ji bo wêjeya Kurdî windahiyeke mezin e.
Şêx Ehmedê Xasî, bi Kurdî,zaravayê Kurdkî, Kurmancî, Tirkî, Erebî û Farisî dizanîbû û bi van zimanan nivîsîbû. Yek ji berhemên wî yên balkêş mulemmayek e, ku bi pênc zimanan (Erebî, Farisî, Tirkî, Kirdaskî û Kirdkî) hatiye nivîsandin û ji aliyê Roşan Lezgîn ve hatiye transkrîbekirin. Herwiha, berhemeke wî ya bi navê Kitabu’t-Tesdîd bi Şerhî Muhtasari’t-Tevhîd jî heye, ku li ser teolojiyê ye.
Şêx Ehmedê Xasî, ne tenê wêjevan, lê herwiha kesekî neteweyî bû. Wî li dijî polîtîkayên asîmîlasyonê yên Komîteya Îttîhad û Terakî rawestiya û di vê rêyê de bi ronakbîrê dewşîrme Tirk Ziya Gökalp re gelek nîqaş kiriye. Helwesta wî ya zimanperwer û neteweyî, wî kiriye semboleke berxwedana çandî ya Kurdî.
Berhemên wî, bi taybetî Mewlida bi zaravayê Kirdkî, di nav medreseyan de bi destan hatine nivîsandin û belavkirin, ku ev yek nîşan dide ku ew di nav civakê de xwedî cihekî bi rûmet bû. Wî bi zimanê xwe yê zelal û bi bandor, hem olî hem jî neteweyî pesnê gelê Kurd da û hewl da ku hişmendiyeke çandî di nav civakê de bihêle.
Şêx Ehmedê Xasî, bi berhemên xwe yên wêjeyî û helwesta xwe ya neteweyî, di dîroka çandî û wêjeyî ya Kurdî de wekî stêrkekê dibiriqe.
Şêx Ehmedê Xasî, ne tenê nivîskarekî Kurdî, zaravayê Kirdkî bû, lê di heman demê de ronakbîrekî pirzimanî bû ku xwest çanda Kurdî di nav qelebalixa dîrokê de bimîne.
Mîrateya wî, bi taybetî Mewlidê Kirdî, îro jî wekî xezîneyeke wêjeyî tê parastin û di nav nifşên nû de tê xwendin. Wî bi qelema xwe, ne tenê ji bo Kurdî, zaravayê Kirdkî, lê ji bo hemû Kurdan ronahiyeke manewî afirand.
Şêx Ehmedê Xasî di sala 1951’ê de, li gundê xwe Xasê koça dawî kirîye. Niha mezelê cenabê wî li Xasê ye.
Şeyhmus Ozzengin