Senaryoyên pêşeroje ji bo Kurdan bi Giştî û li Sûriyeyê bi Taybetî…

Dr. Mohamad Jaman

Rojhilata Navîn ji sedsalekê zêdetir e ku bû ye qadeke pevçûn û krîzê ye. Ev ji ber girîngiya herêmê ye ji gelek sedeman,
di nav wan waran de:

Ev herêm ji perspektîfeke jeopolîtîk û stratejîk ji bo gelek welatên cîhanê girîng e. Ew di heman demê de encama pevçûnên olî ye, ku bi demê re veguheriye pevçûnên çandî û şaristanî, û paşê veguheriye pevçûnên di navbera netewe û dewletan de. Ev nakokî kûrtir bûne û bûne nakokî û şerên ku bi nifşan dom kirine û heta roja îro jî berdewam dikin. Mînakî, pevçûna di navbera Îslam, Cihûtî û Xiristiyaniyê de, ku bûye sedema avakirina dewletan û pevçûnên piştî wê di navbera gelek ji van welatan de, heta roja îro jî berdewam dike.

Ji dema keşfkirina petrol û gazê ve, herêm bûye rezervuarek mezin a van çavkaniyan. Pêdiviya cîhanê ji bo van çavkaniyên girîng pir zêde bûye, ku bûye sedema avakirina saziyên navneteweyî û navendên cîhanî ji bo birêvebirina wan. Ev, di encamê de, pêşbaziyek navneteweyî û pevçûn di gelek waran de, di nav de bazar, biha û rêbazên hinardekirinê, çêkiriye. Ji ber van pêşbirk û pevçûnan, û rezervên berfireh û mezin ên van çavkaniyan li herêmê.
Herêma me bûye navendeke pevçûn û qadên bandorê.
Kurdistan, ji ber cihê xwe di herêmeke jeopolîtîk a hesas am nazik de ku di navbera welatên girîng ên cîhanî de dabeş bûye, ji ber cihê xwe yê erdnîgarî û dewlemendiya çavkaniyên xwezayî yên ku ew welat xwedî ne, bûye û dimîne cihê pevçûnên dijwar di navbera van welatan de, ji aliyekî ve, û dewletên din ên herêmî, ji aliyê din ve, û her weha pevçûnên di navbera hêzên mezin de li ser herêmê, ji aliyê din ve.

Di salên dawî de, pirsgirêka Kurd ji ber çend sedeman, di nav de faktorên navxweyî yên Kurd, gelek pirsgirêkên din ên li herêmê xistiye bin siya xwe. Tevgerên Kurd mezin bûne û pêş ketine, rêbazên wan ên têkoşînê pêş ketine, û ew bûne hêzek girîng ku hem li herêmê û hem jî di qada navneteweyî de roleke xwe ya mezin bi cih kirine.

Di warekî din de, serkeftina Kurdan li dijî rêxistinên terorîst, ku dewletan nekarîn rûbirûyê wan bibin,kurdan roleke berbiçav û dengek daye xwe ku li ser hemî astan, hem li herêmê û hem jî li cîhanê, tê bihîstin. Bi bilindbûna girîngiya jeopolîtîk û leşkerî ya Kurdan re, têkiliyên siyasî û dîplomatîk ên rêberên Kurd bi gelek welatan re, nemaze bi hêzên mezin re, gihîştine astek bilind. Ev yek bûye sedema derketina kesayetên Kurd ku berjewendî, pêşeroj û mafê diyarkirina xweseriya Kurdistanê li ser hemû faktorên din didin pêş.

Serkeftina Kurdan li dijî rêxistinên terorîst ên navneteweyî roleke girîng di ronîkirina doza Kurd û girîngiya wê li ser qada navneteweyî de lîstiye. Di encama vê pevçûna berdewam a di navbera terorîzmê û Kurdan de, ku bi xwîna xwe ax û mafên xwe diparêzin, doza Kurd piştgiriyek navneteweyî ya girîng bi dest xistiye.

Senaryoyên gengaz ji bo Kurdan bi giştî, û bi taybetî ji bo Kurdên Sûriyeyê: Li Sûriyeyê, xuya ye ku Kurd dikarin mafên xwe yên neteweyî û sivîl di nav dewleta Sûriyeyê de bi dest bixin, û mafên wan di destûra Sûriyeyê de wekî duyemîn koma etnîkî ya herî mezin a welêt hatine destnîşankirin.

Wekî din, Kurd dikarin herêmên xwe wekî saziyên xweser an jî bi rêya nenavendîkirina îdarî ya berfireh birêve bibin, ku dikare di nav rêveberiyek yekgirtî ya Sûriyeyê de be, ev rengê reveberiyê rayedarên Sûriyeyê jê re dibêjin “rêveberiyên navendî yên berfireh”. Di vê çarçovê de, ziman û çanda Kurdî bi fermî werin naskirin, wekî ku di Fermana Serokatiyê ya Hejmar 13 de hatiye destnîşankirin.
Li welatên din ên ku Kurdistan di navbera xwe de parve kirine, Kurd niha ji bo naskirina fermî û bicihkirina mafên xwe yên neteweyî û sivîl di destûrên wan welatan de dixebitin û têdikoşin, ji bo hevjiyana aştiyane hewl didin. Tirkiye mînakek sereke ye.
Lêbelê, li Kurdistana Îranê, di vê qadê de çarenûsa gelê kurd bi encama şerê berdewam ê di navbera Îran ji aliyekî ve û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê ji aliyê din ve girêdayî ye.

Bi gelemperî, Kurd ji bo hevjiyana aştiyane bi gelên van welatan re dixebitin, û mînaka serketî Kurdistana Iraqê ye.

Senaryoya herî baş û mînakî ji bo Kurdan niha modela Kurdistana Federal ya Iraqê ye.