Hecî Qadirê Koyî!

Hecî Qadirê Koyî, fîlozof û helbestvan, hişmendîyek milî milî yê miletê Kurd e. Mîrên Botan (Bedirxanîyan) Hecî Qadirê Koyî wek mamosteyekî taybet ji bona perwerdeya zarokên xwe hilbijartîye. Hin dersên dîrokê, yên zanistîyê û hînbûna teorîya dewletê û hişmendîya milî dida. Gelo di navbera Mîrên botan û Hecî Qadirê Koyî de hemahengîyek hişmendîya Kurd a milî hebû ku zarokên xwe teslîmî wî dikirin?
Emîn Elî Bedirxan, ku kesayetîyekî kurdperwer û niştiman heze, li ber destê Hecî Qadirê Koyî perwerde bûye. Ez dixwazim tu di derheqa Hecî Qadirê Koyî de; ji min re agahîyên girîng, lêkolînek Kur, hin ji hêla hişmendîya milî de, hin di warê dîrok, felsefe û zanistîyê ji min re amade bike.
“Hecî Qadirê Koyî (1816-1897), helbestvan û rewşenbîrekî Kurd ê navdar e, ku wekî yek ji bingehgêrên hişmendîya neteweyî ya Kurd tê hesibandin. Wî bi helbestên xwe yên bi hêz, ramanên netewperwerî, serxwebûn û zanistî belav kirin, û bi vî awayî bandoreke mezin li ser nifşên nû yên Kurdan kir. Têkiliya wî bi Mîrên Botanê (Bedirxanîyan) re, nemaze di warê perwerdeya zarokên wan de, nîşana hemahengîyeke kûr a hişmendîya neteweyî ye. Ev têkilî û xebatên wî di warê dîrok, felsefe, zanist û hişmendîya milî de dikare wiha were lêkolîn û şîrovekirin:
Jînenîgarî û Jiyana Hecî Qadirê Koyî
Hecî Qadirê Koyî di sala 1816’an de li gundê Gorqereçê, nêzî bajarê Koyê (Kurdistan, di bin destê Împaratoriya Osmanî de) ji dayik bûye. Navê wî yê tam ‘Ebdulqadirê kurê Mela Salih kurê Mele Ehmedê Gewre ye. Wî di temenekî biçûk de bav û dayika xwe winda kir, lê di bin çavdêriya xizmên xwe de, bi taybetî Mela Ehmedê kurxalê wî, perwerdeyeke dînî û zanistî wergirt. Wî li bajarên wekî Serdeşt, Sablax û Şino xwendina xwe domand û di sala 1862’an de îcazeya 12 zanistên olî wergirt. Lêbelê, wî ne tenê bi zanistên dînî, her wiha bi dîrok, felsefe û ramanên neteweyî jî eleqedar bû, ku ev yek wî ji gelek rewşenbîrên serdema wî cuda kir.
Piştî ku vegeriya Koyê, wî dest bi nivîsandina helbestên netewperwer kir û bi ramanên xwe yên reformîst bû hedefa hin mela û şêxên muhafezekar. Ji ber vê yekê, wî berê xwe da Stenbolê, ku li wir bi rewşenbîrên Kurd ên din re têkilî danî û ramanên xwe belav kir. Wî heta mirina xwe di sala 1897’an de li Stenbolê jiya.
Têkiliya bi Mîrên Botanê re û Perwerdeya Zarokên Bedirxanîyan
Mîrên Botanê, bi taybetî malbata Bedirxanîyan, di sedsala 19’an de navendeke girîng a siyasî û çandî ya Kurdan bûn. Bedirxan Beg, mîrê dawî yê Botanê, di sala 1847’an de ji aliyê Osmaniyan ve hat sirgunkirin, lê malbata wî li Stenbolê û deverên din berdewamî bi xebatên neteweyî da. Hecî Qadirê Koyî ji ber navûdengê xwe yê rewşenbîrî û ramanên xwe yên netewperwer, ji aliyê Bedirxanîyan ve wekî mamosteyekî taybet ji bo perwerdeya zarokên wan hate hilbijartin.
Yek ji wan zarokan Emîn Elî Bedirxan bû, ku paşê bû yek ji pêşengên tevgera neteweyî ya Kurd. Hecî Qadirê Koyî dersên dîrokê, zanistê, teoriya dewletê û hişmendîya neteweyî dida zarokên Bedirxanîyan. Ev ders ne tenê perwerdeyeke akademîk bûn, lê di heman demê de armanc ew bû ku hişmendîyeke neteweyî ya kûr di nav ciwanên Kurd de were çandin. Ev yek nîşan dide ku di navbera Mîrên Botanê û Hecî Qadirê Koyî de hemahengîyeke xurt a ramanî hebû, ku li ser armanca avakirina neteweyeke Kurd a hişyar û serbixwe bû.
Bedirxanîyan, wekî malbateke aristokrat û netewperwer, girîngî dida perwerdeya nifşên nû ji bo parastina nasnameya Kurdî û berxwedana li dijî asîmîlasyona Osmanî û Farisî. Hilbijartina Hecî Qadirê Koyî wekî mamoste nîşana baweriya wan bi kapasîteya wî ya rewşenbîrî û neteweyî bû. Wî bi helbest û dersên xwe, hestên neteweyî di nav ciwanan de xurt kir, û bi vî awayî bû pirek di navbera nifşên kevn û nû yên têkoşerên Kurd de.
Hişmendîya Neteweyî ya Hecî Qadirê Koyî
Hecî Qadirê Koyî, wekî “Ehmedê Xanî yê duyem” tê binavkirin, ji ber ku wî, mîna Xanî, bi helbestên xwe hişmendîya neteweyî belav kir. Di helbestên wî de, ev xalên girîng ên hişmendîya neteweyî derdikevin pêş:
Zimanê Kurdî wekî Nasname:
H. Qadirê Koyî, bawer dikir ku zimanê Kurdî bingeha nasnameya neteweyî ye. Wî digot, “Kurd ew e ku bi Kurdî dipeyive”. Wî di helbestên xwe de girîngiya parastina zimanê Kurdî û bikaranîna wê di rojname û kovaran de anî ziman. Ev raman di wê demê de, ku zimanê Kurdî di bin gefa asîmîlasyonê de bû, pir şoreşger bû.
Têkoşîna Serxwebûnê:
Koyî, di salên 1880’yî de bang li Kurdan kir ku yekitiyê pêk bînin û dewleteke serbixwe ava bikin. Wî rexne li şêx û mela yên ku ziman û çanda Kurdî paşguh dikirin kir û bal kişand ser pêwîstiya têkoşîna siyasî û çandî.
Girîngiya Perwerde û Zanistê:
Wî di helbestên xwe de behsa paşdemayîna civaka Kurdî kir û bal kişand ser girîngiya zanist û perwerdeyê. Wî dixwest ku Kurd ji fanatîzma olî dûr bikevin û xwe bi zanistên modern hîn bikin, da ku bikaribin neteweyeke serbixwe û pêşketî ava bikin.
Bandora Mem û Zîn:
Koyî di helbestên xwe de gelek caran behsa girîngiya “Mem û Zîn” a Ehmedê Xanî û dîwana Melayê Cizîrî kir. Wî digot ku ev berhem ne tenê wêjeyî ne, lê di heman demê de nîşaneyên dîrok, çand û hebûna neteweyî ya Kurdan in. Wî ev berhem wekî amûrên hişmendîya neteweyî didîtin.
Hecî Qadirê Koyî ne tenê helbestvan bû, lê di heman demê de fîlozof û lêkolînerekî civakî bû. Ramanên wî di warê dîrok, felsefe û zanistê de wiha dikarin bêne kurtkirin:
Dîrok: Koyî dîroka Kurdan wekî çavkaniyeke îlhamê dît. Wî di helbestên xwe de behsa têkoşînên dîrokî yên Kurdan li dijî dagirkaran dikir û bal dikişand ser girîngiya yekitiya neteweyî. Wî digot ku hişmendîya neteweyî beriya sedsala 19’an jî di nav Kurdan de hebû, û mînakên wekî helbesta Baba Rûhê Hemedanî (sedsala 9’an) anî ku tê de bang li Kurdan tê kirin ku li dijî dijminan wekî şêran şer bikin. Ev nêrîna wî nîşan dide ku wî dîrokê wekî amûreke avakirina nasnameyê didît.
Felsefe: Ramanên felsefî yên Koyî li ser azadî, edalet û hişmendîya neteweyî disekinîn. Wî felsefeyeke netewperwer a ku li ser ziman, çand û yekitiya Kurdan ava bû, pêş xist. Wî rexne li sîstema feodal û olî ya wê demê kir, ku ew wekî astengên pêşketina Kurdan dîtin. Felsefeya wî bi ramana modernîteyê ve girêdayî bû, ku tê de zanist, perwerde û azadî bingeha civakeke pêşketî bûn.
Zanist: Koyî di helbestên xwe de behsa girîngiya zanistên modern kir û Kurd teşwîq kirin ku xwe ji paşdemayî û fanatîzma olî rizgar bikin. Wî bawer dikir ku zanist û perwerde amûrên sereke ne ji bo avakirina neteweyeke serbixwe. Ev nêrîna wî di wê demê de, ku piraniya civaka Kurd di bin bandora sîstemeke feodal û olî de bû, pir pêşverû bû.

Hecî Qadirê Koyî bi helbest û dersên xwe bû pêngavek di avakirina hişmendîya neteweyî de. Bandora wî bi taybetî li ser kesayetiyên wekî Emîn Elî Bedirxan, ku yek ji damezrênerên rêxistinên neteweyî yên Kurd bû, xuya dibe. Wî ne tenê hişmendîya neteweyî di nav ciwanan de xurt kir, lê di heman demê de rê li ber weşandina rojname û kovarên Kurdî vekir. Mînak, rojnameya “Kurdistan” di sala 1898’an de, salek piştî mirina wî, li Qahîreyê hate weşandin, ku ev yek encama ramanên wî yên li ser girîngiya medyaya neteweyî bû.
Lêkolînereke wekî Farangis Ghaderi, ku li ser helbestên Koyî lêkolîn kiriye, dibêje ku Hecî Qadirê Koyî, “mîmariya netewperweriya Kurd” ava kiriye. Ev nêrîn nîşan dide ku Koyî ne tenê helbestvanek bû, lê di heman demê de stratejîstekî siyasî û çandî bû ku armanca wî avakirina neteweyeke hişyar bû.
Hecî Qadirê Koyî, bi helbest, ders û ramanên xwe, bû yek ji stûnên hişmendîya neteweyî ya Kurd. Têkiliya wî bi Mîrên Botanê re, nemaze di perwerdeya zarokên Bedirxanîyan de, nîşana hemahengîyeke kûr a ramanî bû, ku li ser armanca parastina nasnameya Kurdî û avakirina neteweyeke serbixwe bû.
Hecî Qadirê Koyî, di warê dîrokî de, dîroka Kurdan wekî çavkaniyeke îlhamê didît, di felsefeyê de ramana azadî û edaletê pêş xist û di zanistê de girîngiya perwerde û modernîteyê destnîşan dikir. Bandora wî hê jî di nav tevgera neteweyî ya Kurd de berdewam e û helbestên wî wekî meşaleyên ronîkirina riya neteweyî têne dîtin.
Çavkanî:
Hacî Qadirê Koyî û Netewîtî – Wêjeya Kurdî
Hecî Qadirê Koyî – Wîkîpediya
Farangis Ghaderi
Haji Qadir Koyi – Wikipedia
On the watershed of two worlds: Hacî Qadr-î Koyî | Martin van
Şeyhmus Ozzengin