Guhertinên Desthilatdariyê Di Dîrokê De: Ji Serweriya Leşkerî Heta Desthilatdariya Aborî, Teknolojî û Zanînê Pêşek

Dr. Nûredîn Xoşnaw.

Desthilatdarî yek ji wan têgehên herî aloz û bandordar e di zanistên civakî û siyasî de, ji ber ku ew rasterast bi rêxistina civakê, belavkirina hêz û bandorê, kontrolkirina çavkaniyan û şekildana hişmendiya civakî ve girêdayî ye. Ji destpêka dîroka mirovan ve, şerê rastîn di nav gelan de ne tenê li ser ax û sînorên wan bûye, lê her tim li ser desthilatdariyê bûye: kê xwediyê wê ye? çawa tê bikaranîn? kengê diherike û çawa ji nû ve tê avakirin?
Desthilatdarî qet ne têgehek sabît bûye, belkî bi guhertina deman û veguherînên siyasî, aborî û fikrî re formên wê jî guherîne. Di serdema împaratoriyên kevn de, desthilatdarî li ser hêza leşkerî û dagirkirina rasterast ava bû. Piştre ew bû desthilatdariya olî û îdeolojîk. Piştî Şoreşa Pîşesaziyê, desthilatdarî zêdetir bi kapîtalîzm û hêza aborî ve hate girêdan. Îro jî cîhan ketiye qonaxeke nû ku tê de desthilatdariya pere, teknolojiyê, medyayê, zîhnê çêkirî û şirketên navneteweyî bi hev re têkildar in.
Ji ber vê yekê, famkirina desthilatdariyê di serdema nû de nikare tenê bi analîzeke siyasî ya klasîk were sînordarkirin. Ew pêdivî bi xwendineke dîrokî, civaknasî û felsefî heye ku fikirên Karl Marx, Michel Foucault, Max Weber û Pierre Bourdieu bi veguherînên mezin ên ku cîhan guhertine ve girêbide; ji Şoreşa Fransî heta hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, rabûna Amerîkayê û serdema Donald Trump û pêşbaziya nû ya cîhanî li ser aborî û teknolojiyê.
Desthilatdarî Di Dîrokê De: Ji Împaratoriyan Heta Dewleta Modern
Bi hezaran salan, împaratoriyên mezin li ser desthilatdariya leşkerî ya rasterast radiwestiyan. Împaratoriya Romayê, Osmanî, Farisî û Brîtanî hemû li ser firehbûna leşkerî, kontrola çavkaniyan û bindestkirina gelan ava bûn. Di wê demê de artêş nîşana herî eşkere ya desthilatdariyê bû û hêz bi qasîya axa kontrolkirî û hêza leşkerî hate pîvandin.
Lê dîrokê gelek caran nîşan da ku hêza leşkerî bi tenê ji bo mayîna dewlet û împaratoriyan têrê nake. Împaratoriyên mezin ne tenê ji ber şeran hilweşiyan, lê dema ku meşrûbûn, yekîtiya hundirîn, hêza aborî an kontrola fikrî û çandî ji dest dan.
Mînakî, Împaratoriya Osmanî bi sed salan maye ji ber ku di nav xwe de hêza leşkerî, meşrûbûna olî, rêveberiya navendî û kontrola aborî kom kiribû. Lê bi rabûna neteweperestiyê û Şoreşa Pîşesaziya Ewropayê re, hêdî hêdî lawaz bû heta piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hilweşiya.
Wisa jî Împaratoriya Brîtanî, ku jê re digotin “împaratoriya ku roj li ser wê ava nabe”, piştî Şerê Cîhanê yê Duyem hêza xwe winda kir ji ber qeyranên aborî, rabûna Dewletên Yekbûyî û tevgerên azadîxwaz.
Li vir pirsake bingehîn derdikeve holê: gelo hêza leşkerî bi tenê dikare desthilatdarî biafirîne?
Dîrok dibêje na, ji ber ku desthilatdarî her tim ji çek û artêşê firehtir bûye.
Karl Marx: Aborî Bingehê Desthilatdariyê Ye
Karl Marx yek ji wan fîlozofên yekem bû ku got desthilatdariya rastîn ne tenê di siyasetê an dewletê de ye, lê di bingehê de li ser aboriyê radiweste. Li gorî wî, dewlet, qanûn û çand jî tenê refleksa avahiya aborî ya serdest in.
Li gorî Marx, çîna ku pere, fabrîqe, amûrên hilberînê û bazirganî di dest de digire, ew jî xwediyê desthilatdariya rastîn e di civakê de. Ji ber vê yekê dîrok li gorî wî şerê çînayan e di navbera serdest û bindestan de; di navbera kole û axayan, cotkar û feodal, karker û sermayedaran de.
Marx her wiha got ku desthilatdarî ne tenê bi zorê tê meşandin, lê bi îdeolojiyê jî. Çîna serdest fikir û nirxên ku pergalê wekî tiştek “xwezayî” û “adil” nîşan dide çêdike, heta ku kesên ku ji wê zirar dibînin jî wê qebûl bikin. Bi vê awayî medya, perwerdehî, ol û çand dibin amûrên domandina serdestiyê.
Lê paradoksa mezin ew bû ku gelek rejîmên ku îdia dikirin fikirên Marx bi cih tînin, xwe jî bûn rejîmên otorîter û navendperest.
Yekîtiya Sovyetê: Gelo Îdeolojî Li Ber Aboriyê Têk Çû?
Piştî Şoreşa Bolşevîk a sala 1917’an, Yekîtiya Sovyetê bû mezintirîn projeya sosyaliştî di dîroka nûjen de. Armanca wê ew bû ku cîhaneke nû li ser bingeha dadmendiya civakî, milkê hevpar û tunekirina serweriya kapîtalîzmê ava bike.
Lê bi derbasbûna demê re, dewleta Sovyetê bû desthilatdariyeke navendî ya ku li ser partiya yekane, dezgehên ewlehiyê, sansûra fikrî û serweriya leşkerî radiwesta. Her çend Sovyetan hêzeke leşkerî ya mezin hebû, Yekîtiya Sovyetê di dawiyê de hilweşiya.
Çima?
Ji ber ku aboriya wê nikaribû li ber pêşbaziya cîhanî û pêşketina teknolojîk bisekine. Dîrokê nîşan da ku ne hêza leşkerî bi tenê têrê dike û ne îdeolojî bi tenê. Hêza aborî ya ku diyar dike gelo dewlet dikare bijî û bidome.
Ji ber vê yekê Yekîtiya Sovyetê parçebû û bû dewletên cuda wekî Rûsya, Ukrayna, Gurcistan, welatên Baltîk û dewletên Asyaya Navîn. Ev yek bi awayekî ne-rasterast jî fikra Marx piştrast kir; heta dewleteke ku li ser îdeolojiya marxîst ava bû jî dema hêza xwe ya aborî ji dest da hilweşiya.
Şoreşa Fransî: Dema Ku Fikir Şiklê Desthilatdariyê Guhert
Ger împaratoriyên kevn li ser şûr û çekan radiwestiyan, Şoreşa Fransî nîşan da ku fikir jî dikare rejîman hilweşîne û desthilatdarî ji nû ve ava bike.
Berî şoreşê, desthilatdarî li ser padîşahiya mutleq, dêr û imtiyazên çînî radiwesta. Lê sloganên azadî, wekhevî û biratiyê têgeha desthilatdariyê li Fransayê û li cîhanê ji nû ve pênase kir.
Şoreşa Fransî ne tenê Fransayê guhert, lê bandor li Ewropa, cîhana Ereban, Amerîkaya Latîn û tevgerên neteweperest jî kir. Li vir têgihiştin derket holê ku desthilatdarî ne tenê hêzeke maddî ye, lê dikare hêzeke fikrî û çandî jî be ku civakan biguherîne.
Michel Foucault: Desthilatdarî Tenê Di Destê Dewletê De Nîne
Ger Marx desthilatdarî bi aboriyê ve girêda, Michel Foucault ev têgeh pir fireh kir. Li gorî wî, desthilatdarî ne tenê tiştek e ku dewlet an çîna serdest xwedî dibe, lê torêk e ku di hemû saziyên civakê de belav bûye.
Mirovê modern ji rêya dibistanan, medyayê, girtîgehan, nexweşxaneyan, teknolojiyê û pergalên çavdêriyê tê kontrolkirin. Li gorî Foucault, desthilatdariya modern gelek caran mirovan dihêle ku xwe bi xwe kontrol bikin bêyî ku her tim zorê rasterast were bikaranîn.
Di serdema internetê de fikirên Foucault ji her demê zêdetir rast tên. Şirketên teknolojiyê û platformên civakî daneyan, tevgeran, tercîhên kesane û heta fikirên siyasî kom dikin, û bi vê awayî zanîn dibe amûreke desthilatdariyê.
Pierre Bourdieu: Desthilatdariya Herî Xeternak Ew E Ku “Xwezayî” Tê Dîtin
Pierre Bourdieu li ser tiştê ku wî navê “desthilatdariya sembolîk” lê danî rawestiya. Gel ne her tim bi zorê bindest dibin, lê ji ber ku ew pergala heyî wekî tiştek “xwezayî” û “asayî” dibînin.
Ziman, perwerdehî, medya, çand û heta şêwaza jiyanê dikarin bibin amûrên serdestiyê. Elît ne tenê bi siyasetê hukum dikin, lê her wiha bi zanîngeh, saziyên çandî, medyayê û bawernameyan jî.
Bi vî awayî serdestî zêdetir xeternak dibe, ji ber ku ne xuya ye û gelek kes bêyî ku hay ji xwe hebe beşdarî dubarekirina wê dibin.
Donald Trump û Veguherîna Têgeha Desthilatdariya Cîhanî
Di dehsalên dawî de, Dewletên Yekbûyî hewl didan xwe wekî hêza ku “nîzama cîhanî” rê dide nîşan bidin. Lê bi rabûna Donald Trump re, şêwazeke nû ya siyasî derket holê ku li ser neteweperestiya aborî, zexta bazirganî, ceza û ji nû ve pênasekirina têkiliyên navneteweyî ava bû.
Trump cîhan ne tenê bi lojîka hevalbendiyên klasîk dibîne, lê bi lojîka berjewendiyên aborî û serweriya Amerîkî. Ji ber vê yekê ew ket nav şerê aborî bi Çînê re, zext li Ewropayê kir û siyaseteke wekî bazirgan ji siyasetmedarekî klasîktir pêk anî.
Gelek kes bawer dikin ku serdema Trump nîşan da ku cîhan êdî wekî berê rêzê ji “desthilatdariyên klasîk” re nagire, lê ketiye qonaxeke aloztir ku nirxên navneteweyî li ber hêza aborî û teknolojîk paşde dimînin.
Gelo Îro Aborî Desthilatdariya Herî Mezin E?
Berê artêş bandor diafirandin, lê îro gelek caran şirketên mezin bandorek ji gelek dewletan mezintir hene. Şirketên teknolojiyê niha li ser agahî, bazar, raya giştî û heta hilbijartinan bandor dikin.
Ji ber vê yekê dikare were gotin ku aborî bûye şêwaza herî bandordar a desthilatdariyê di serdema modern de. Lê aborî bi tenê jî têr nake.
Mînakî Çîn ne tenê bi pêşketina aborî bilind bû, lê her wiha bi plansaziya siyasî, kontrola teknolojîk û disiplinê civakî. Dewletên Yekbûyî zêdetir li ser dolarê, medyayê, teknolojiyê û hevalbendiyên leşkerî radiwestin. Rûsya jî zêdetir li ser hêza leşkerî, enerjî û nasnameya neteweyî radiweste.
Ev hemû nîşan dide ku desthilatdariya modern bûye tevliheviyeke ku aborî, teknolojî, zanîn, medya û çand tê de bi hev ve girêdayî ne.
Encam
Dîroka mirovahiyê di gelek aliyan de dîroka veguherînên desthilatdariyê ye. Ji împaratoriyên kevn heta Şoreşa Fransî, ji Yekîtiya Sovyetê heta globalîzasyona dîjîtal, formên desthilatdariyê her tim diguherin. Lê bingeha wê her tim bi heman pirsê ve girêdayî dimîne: kê xwediyê şiyana bandorkirina mirovan û diyarkirina çarenûsa civakan e?
Marx got ku aborî bingehê desthilatdariyê ye. Foucault nîşan da ku desthilatdarî çawa di jiyana rojane de belav dibe. Weber desthilatdarî bi meşrûbûnê ve girêda, û Bourdieu jî rave kir ku xeternaktirîn formên serdestiyê ew in ku “xwezayî” û “ne xuya” tên dîtin.
Îro cîhan dikeve qonaxeke nû ku desthilatdarî êdî tenê bi dewlet an artêşê ve nayê girêdan, lê her wiha bi algorîtman, şirketên dîjîtal, medya û hêza agahî û wêneyê jî ve girêdayî ye.
Dibe ku ji ber vê yekê pirsê herî girîng yê sedsala bîst û yekem ne tenê ev be ku “Kê cîhanê rêve dibe?” lê her wiha ev be: “Desthilatdariya nû çawa tê afirandin, û kê kontrola hişmendiya mirov di serdema kapîtalîzma dîjîtal û zîhnê çêkirî de di dest de digire?”