Elîşêr û Zarîfe Xan!

Şeyhmus Ozzengin

Elîşêr û Zarîfe Xan, du kesayetiyên navdar ên dîroka têkoşîna milî ya miletê Kurd in. Wan di nav dilê miletê Kurd de cihê xwe yê taybet girtine. Her du jî di dema serhildana Koçgirî (1920-1921) û di têkoşîna Dêrsimê de bi rola xwe ya girîng têne nasîn.
Elîşêr, bi wêrekiya xwe, zîrekiya siyasî û helwesta xwe ya bêdawî li dijî dagirkeriyê, bûye sembolekî milî, lê Zarîfe Xan jî weke hevjîna wî û xebatkareke doza azadiyê, bi heman wêrekî û dilsoziyê tê bibîranîn. Her du jî di 9ê Tîrmeha 1937an de, di dema serhildana Dêrsimê de, ji aliyê dewleta Tirk û xulamokên wan ve hatin şehîdkirin.
Ezê di vê danasînê de li ser jîyana wan, xebatên wan, serpêhatîyên wan û helwesta wan a li hember doza Kurd û Kurdistanê rawestim.
Elîşêr: Elîşêr, ku bi navê Elîşêrê Dêrsimî jî tê zanîn, di dawiya sedsala 19an de li herêma Dêrsimê ji dayik bûye. Ew ji eşîreta Şadan bû û weke ronakbîrekî Kurd, helbestvan, têkoşer û rêberekî siyasî navdar bû. Elîşêr, ne tenê di warê leşkerî de, lê di warê rewşenbîrî û rêxistinî de jî xwedî roleke mezin bû.
Elîşêr, bi helbestên xwe yên neteweyî, ruhê berxwedanê di nav miletê Kurd de geş dikir.
Elîşêr, bi Dr. Nûrî Dêrsimî re, ku yek ji rêberên sereke yê serhildana Koçgirî bû, hevkariyeke nêzîk kir û di damezirandina rêxistinên weke Cemiyeta Azadî de cih girt.
Zarîfe Xan, xanıma Elîşêr, jineke wêrek û têkoşer bû, ku di nav tevgera milî de cihê xwe yê girîng gitibû.
Weke jineke Kurd Zarîfe Xan, ne tenê piştgirî da têkoşîna Elîşêr, lê bi xwe jî bi awayekî çalak di nav xebatên serhildanê de cîh girtibû.
Zarîfe Xan, bi wêrektîya xwe û rola xwe ya di rêxistinbûna civakî de, bûye sembolek ji bo jinên Kurd ên têkoşer. Wê di dema jenosîda Dêrsimê de, heta kêliya dawî li kêleka Elîşêr şer kir û weke wî, ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe feda kir.
Serhildana Koçgirî, ku di Tîrmeha 1920 an de dest pê kir, yek ji serhildanên girîng ên sedsala 20 an e ku li dijî polîtîkayên înkar û tunekirina dewleta Tirk a nûavabûyî hate destpêkirin. Ev serhildan, bi rêberiya kesayetiyên weke Elîşêr, Dr. Nûrî Dêrsimî û serokên eşîretên Kurd hat honandin. Serhildanê armanc dikir ku mafên milî yên miletê Kurd biparêze û li ser bingeha Peymana Sevrê, ku di sala 1920 an de soza otonomiyê an serxwebûna Kurdistanê dabû, dewleteke Kurdî ava bike.
Elîşêr, di vê serhildanê de roleke sereke lîst. Wî bi Dr. Nûrî Dêrsimî re xebatên amadekariyê meşand û di rêxistinkirina hêzên şervan de cih girt. Di Tîrmeha 1921 an de, hêzeke şervanên Kurd, bi fermandariya Elîşêr, êrîşeke leşkerî li ser qereqola Culfa Alî ya li Zarayê kir. Ev êrîş, weke destpêka fermî ya serhildanê tê qebûlkirin. Elîşêr, bi zîrekiya xwe ya siyasî, zû fêm kiribû ku sozên Mustafa Kemal û rayedarên Tirk ne durist in. Wî di Kongreya Erziromê de (1919) beşdarî hevdîtinên bi Mustafa Kemal re bû, lê wî qet bawerî bi sozên Kemalîstan neanî û li ser stratejiya avakirina dewleteke Kurdî bi israr bû.
Elîşêr, serokên eşîrên Kurd yên din jî ji bona armancên veşartî yên Kemalîstan agahdar kir, lê mixabin, hin serokên eşîretan hatin xapandin û bi dewleta Tirk re hevkariyê kirin.
Di dema serhildanê de, dewleta Tirk bi hêzên leşkerî û çeteyên weke Topal Osman Axa bersiv da. Bi fermana Mustafa Kemal, zêdetirî 20,000 Kurd li herêma Koçgirî hatin qetilkirin, gund hatin şewitandin û talankirin.
Elîşêr, tevî vê zilmê, heta dawiyê berxwedan kir û di nav gel de bû sembolekî berxwedanê. Her çend serhildana Koçgirî di sala 1921 an de hate tepisandin, lê ruhê têkoşînê yê Elîşêr di serhildanên paşerojê de, nemaze di Dêrsimê de, jî berdewam kir.
Helwesta Elîşêr, li hember doza Kurd û Kurdistanê bi zelalî di xebatên wî yên siyasî, rewşenbîrî û leşkerî de xuya dibe. Elîşêr, bawerî bi serxwebûna Kurdistanê anîbû û li ser bingeha Peymana Sevrê, ku mafên Kurdan nas dikir, têkoşîn kir.
Elîşêr, qet bawerî bi sozên dewleta Tirk neanî û li dijî polîtîkayên asîmîlasyon û tunekirinê rawestiya.
Elîşêr ne tenê şervanek bû, lê di heman demê de helbestvanekî neteweyî bû ku bi helbestên xwe, ruhê azadiyê di nav miletê xwe de zindî hişt.
Elîşêr, bi rêxistinên weke Cemiyeta Azadî re xebat kir û di nav eşîretên Kurd de yekîtiyê pêş xist.
Zarîfe Xan, weke jineke Kurd, têkoşer, di nav miletê Kurd de roleke sembolîk lîst. Wê ne tenê piştgirî da mêrê xwe Elîşêr, lê bi awayekî çalak di xebatên rêxistinî û şerê li dijî dagirkeran de cih girt.
Di dema jenosîda Dêrsimê de, wê bi wêrekiya xwe li kêleka Elîşêr şer kir û heta kêliya dawî ji doza azadiyê tawîz neda. Zarîfe Xan, nîşan da ku jinên Kurd di têkoşîna neteweyî de xwedî roleke bingehîn in.
Di sala 1937an de, dewleta Tirk bi armanca jenosîdekê li Dêrsimê -ku bi navê “Dêrsim İslah Qanûnû” qanûnek li parlementoya tirkan derxist- nasnameya Kurdî û serxwebûna herêma Dêrsimê ji holê rake, êrîşeke berfireh anî ser Dêrsimê. Ev êrîş, ku weke “Terteleya Dêrsimê, yanî jenosîda Dêrsimê” tê binavkirin, bi fermana Mustafa Kemal û bi serokatiya leşkerên weke Halis Paşa hate meşandin.
Elîşêr û Zarîfe Xan, weke du rêberên girîng yên doza Kurd û Kurdistanê, li hember artêşa Tirk bi wêrekî şer kirin. Lê belê, di 9 ê Tîrmeha 1937an de, ji ber xiyaneteke navxweyî, ew ji aliyê xulamokên dewletê ve hatin kuştin.
Ev xiyanet, ji bo tevgera Kurd, birîneke kûr bû, lê bîranîna Elîşêr û Zarîfe Xan di dilê miletê Kurd de zindî ma.
Elîşêr û Zarîfe Xan, weke du stêrkên geş ên dîroka têkoşîna miletê Kurd û Kurdistanê, di dilê miletê Kurd de cihê xwe yê pîroz girtine.
Elîşêr, bi zîrekiya xwe ya siyasî, helbestên xwe yên neteweyî û rola xwe ya di serhildana Koçgirî û Dêrsimê de, bûye sembolekî berxwedanê.
Zarîfe Xan jî, weke jineke wêrek û têkoşer, nîşan da ku jinên Kurd di têkoşîna azadiya welatê xwe de xwedî cihekî girîng in. Her du jî, heta kêliya dawî, ji bo azadiya Kurdistanê têkoşiyan û di 9ê Tîrmeha 1937 an de şehîd ketin. Bîranîna wan, di têkoşîna miletê Kurd de, wê her tim zindî bimîne.
NOT: Ji bo vê danasînê, agahiyên ji çavkaniyên cihê hatin berhevkirin, nemaze ji pirtûka Dr. Nûrî Dêrsimî ya bi navê “Di Dîroka Kurdistanê de Dêrsim” û çavkaniyên din ên têkildar ên weke Wîkîpediya û malperên nûçeyan. Çavkaniyên sereke ev in:
Dr. Nûrî Dêrsimî, Dîroka Kurdistanê de Dêrsim: Ev pirtûk agahiyên berfireh li ser serhildana Koçgirî, Dêrsimê û rola Elîşêr û Zarîfe Xan dide. Ew behsa siyaseta dewleta Tirk a wê serdemê dike û zelaliyê dixe nav polîtîkayên komplo û durûtiyê.
Wîkîpediya (Kurdî û Îngilîzî): Gotarên li ser serhildana Koçgirî û Dêrsimê agahiyên bingehîn li ser xebatên Elîşêr û rola wî di têkoşîna neteweyî de didin.
• Xebatên Mehmet Bayrak, Evîn Çiçek, Baytar Nuri Dersimî (bîranînên wî).
• Gotarên li ser Koçgiri İsyanı (raporên fermî yên Tirkan jî Elîşêr weke “müsebbibê yekem” nîşan didin).
• Belgeyên Kürdistan Teali Cemiyetî û nameyên serhildanê.
• Yakın Tarihin Esrarla örtülü Hadiseleri ve Koçgirili Alişer
• Nazmi Sergen, Zazalar, ve Kızılbaşlar; Coğrafya-Tarih-hukuk-Folklor-Teogoni, Kalan yayinları, ISBN:975-8424-00-9,S.225