Doktor Ebdullah Cewdet (1869-1932)

Dr. Ebdullah Cewdetê Daskûzayî (navê rast: Ebdullah Cewdet Qerlîdag), di 9ê Îlona 1869an de li Erebgîrê (Meletyê), li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye û di 29ê Mijdara 1932an de li Stenbolê (Tirkiye)yê wefat kiriye.
Dr. Ebdullah Cewdet, doktor, rewşenbîr, helbestvan, wergêr û siyasetmedarekî Kurd bû, ku di dîroka Osmanî û Tirkiyeyê de, bi taybetî di warê ramanên modernîst û doza miletê Kurd de, roleke girîng lîstiye. Dr. Cewdet bi ramanên xwe yên reformîst, helwesta xwe ya li dijî dînê sazûmankirî û têkoşîna ji bo mafên neteweyî yên Kurdan tê naskirin.
Dr. Ebdullah Cewdet, ji malbateke navdar a Erebgîrê, bi navê Mamostezade Omeran bû. Bavê wî, Hocazade Elhac Ömer Vasfi Efendî, kargêrê tabûra yekem a li Diyarbekirê bû û ji leşkeriyê teqawît bûbû.
Cewdet di nav hawîrdoreke dîndar de mezin bû, perwerdeya xwe ya destpêkê ji bavê xwe û apê xwe, ku li mizgefteke herêmî îmam bû, wergirt. Perwerdeya xwe ya fermî li Hozat û Erebgîrê temam kir, paşê bi malbata xwe re çû Harpêtê û di sala 1885an de ji Mamuretülazîz (Elezîz) Rûşdiye ya Leşkerî mezûn bû. Di 15 saliya xwe de çû Stenbolê û li Kuleli Askerî Tibbiye Îdadîsî xwend, di sala 1888an de ev dibistan qedand û li Mekteb-i Tibbiyeya Şahaneyê (Akademiya Tibê ya Leşkerî) perwerdeya xwe ya bijîşkiyê berdewam kir, ku li wir wekî doktorê çavan mezûn bû.
Di salên xwendekariyê de, Cewdet, di destpêkê de Misilmanekî dîndar bû û tew tewra “Na’t-i Şerîf”ek ji bo Pêxember Mihemed nivîsandibû.
Lê belê, bi bandora ramanên biyolojîk-materyalîst ên li Akademiya Tibê, ku wê demê navendeke rewşenbîrî ya li dijî rejîma Ebdulhemîdê II.an bû, wî dest bi pirsyarkirina dîn kir. Wî pirtûka Ludwig Büchner a bi navê Kraft und Stoff bi navê Fizyolociya-i Tefekkür (1890) wergerand Tirkî, ku ev yek bû sedema guherînek mezin di ramanên wî de. Herwiha wî ji pirtûkên wekî Spiritualisme et Matérialisme ya Félix Isnard jî bandor wergirt.
Dr. Ebdullah Cewdet, yek ji damezrînerên Cemiyeta Îttîhad-i Osmanî bû, ku di 3yê Hezîrana 1889an de bi Îbrahîm Temo, Îshak Sükûtî, Mehmet Reşîd û Hikmet Emîn re li Akademiya Tibê ya Leşkerî hate damezirandin. Ev cemiyet, ku paşê bû “Îttîhat û Teraqî Cemiyetî” (ÎTC), armanca wê ya destpêkê bidawîkirina rejîma mutleqiyetî ya Siltan Ebdulhemîdê II. bû. Her çend di destpêkê de bê armancên siyasî bû, bi destwerdana çend serokan siyasî bû û di sala 1908an de ku bi kudetaya Jontirkan da destpêkirin.
Dr. Cewdet, di vê demê de bi çalakiyên xwe yên siyasî gelek caran hate girtin û ji dibistanê hate dûrxistin. Di sala 1895an de, ji ber nivîsek li dijî bûyerên Ermeniyan, bi 33 kesan re hate sirgûnkirin Trablusgarbê (Lîbya). Piştî çend mehan, dema ku xwestin wî bişînin Fîzanê, wî bi alîkariya Fransiyan reviya Ewropayê, li Cenevre, Parîs û Londonê jiya. Li wir, ligel Îshak Sükûtî û Tunalı Hilmî, kovara Osmanlı weşand û bi navê “Bir Kürd” (yekî Kurd) gotaran li ser hişyarbûna neteweyî ya miletê Kurd, di kovarên wekî Meşveret, Kurdistan û Rojî Kurd de nivîsand.
Di sala 1902an de, ji ber polîtîkaya neteweperest a Tirk a ÎTCyê, Dr. Cewdet û Îbrahîm Temo têkiliyên xwe bi vê cemiyetê re qut kirin. Di şûna wê de, wî ramanên xwe yên laîk û modernist di kovara Îctîhad de, ku di sala 1904an de li Cenevreyê damezirandibû, parast. Îctîhad bû platformeke girîng ji bo belavkirina ramanên wî yên li ser laîkî, mafên jinan, girtina medreseyan û perwerdeya gundiyan, ku paşê bûn bingeha Reformên Ataturk.
Di sala 1908an de, wî tevlî Partiya Demokrat a Osmanî (Fırka-i İbad) bû, ku li dijî ÎTCyê hate damezirandin û di sala 1911an de ev partî bi Partiya Hurriyet û Îtilafê re bû yek. Di sala 1912an de, ligel Huseyîn Cahît, parastina pejirandina alfabeya Latînî kir, lê ev hewldan bi ser neket.
Dr. Ebdullah Cewdet, yek ji pêşengên hişyarbûna neteweyî ya miletê Kurd bû. Dr. Cewdet bi navê “Bir Kürd” (yekî Kurd) gotarên li ser mafên neteweyî yên miletê Kurd, nivîsand û di nav gelek saziyên Kurdan de, wekî Cemiyeta Teavûn û Teraqiyê ya Kurd, Cemiyeta Perwerdehiya Kurd, Cemiyeta Xwendekarên Kurd û Hêvî, cih girt.
Dr. Cewdet, di salên 1921-1922an de, bi awayekî çalak ji bo serxwebûna Kurdistanê xebitîye û di vê çarçoveyê de piştgirî da serhildana Şêx Seîd a sala 1925an.
Dr. Ebdullah Cewdet daxwaz kir ku Kurd, cepheyeke neteweyî ava bikin, lê ev yek bû sedema zêdebûna zordariya li ser wî.
Dr. Ebdullah Cewdet, bawer dikir ku divê miletê Kurd bi awayekî kûr di warên civakî, aborî û siyasî de were lêkolînkirin û sazûmanên neteweyî li ser van daneyan bên avakirin. Di gotara xwe ya di kovara Jin de (21ê Sibata 1920), Dr. Cewdet, prensîbên Wilson ên li ser mafên neteweyî yên Kurdan piştgirî kir û baskirina Osmanî wekî “emperyalîst” binav kir, ku ev nêrînek pir pêşketî bû ji bo wê demê.
Lê belê, ji ber ramanên wî yên Kurdperwer, Dr. Ebdullah Cewdet, bi gelek êrîşên siyasî û kampanyayên şantajê re rû bi rû ma. Tirkên neteweperest û rastgiran Dr. Cewdet, wekî “dijminê Xwedê” (Eduvullah) û “hişê xwe windakirî” binav kirin û hewl dan ku wî di nav civakê de bêrûmet û afaroz bikin.
Di sala 1924an de, dema ku Mustafa Kemal xwest wî wekî parlamenterê Elezîzê hilbijêre, kampanyayeke li dijî wî ji aliyê rojnameya muhafezekar Tevhîd-i Efkâr ve hate destpêkirin, ku wî bi xeletî bi “anîna nêrên zayendî ji Ewropayê” tawanbar kirin.
Dr.Ebdullah Cewdet, her çend di destpêkê de dîndar bû jî, bi bandora felsefeyên materyalîst ên Rojava, li dijî dînê sazûmankirî derket. Wî bawer dikir ku “Xwedayê Misilmanan di cîhana nûjen de bêkêr e, lê civaka Îslamê divê prensîbên exlaqî yên Îslamê biparêze.” Wî dîn wekî amûreke civakî dît, ne wekî rastiyeke ilahî. 101 sal di ser van nerînên Dr. Cewdet re derbasbûne, em hîn jî rû bi rûyî van bezirganên ku bawerîyê dikin çeka dershilatdarîyê re rû bi rû ne.
Yek ji bûyerên herî navdar ên têkildarî Dr. Ebdullah Cewdet, gotara wî ya di Îctîhadê de li ser Behayîtiyê bû (1ê Adara 1922), ku tê de wî Behayîtiyê wekî qonaxek navber di navbera Îslamê û terikandina dîn de parast. Ev gotar bû sedema bertekên tund ji aliyê sazûmanên dînî yên Osmanî, bi taybetî Meclîsa Tedqîqat-i Mesahîf û Mûellefat-i Şer’iyye û Daru’l-Hikmeti’l-Îslamiye.
Dr. Ebdullah Cewdet bi tawanbariya heqaretê li Îslamê û Pêxember Mihemed re rû bi rû ma û ev doz çar salan berdewam kir. Lê belê, rejîma nû ya Komarî wî ji zîndanê rizgar kir û destûr da ku wî weşana xwe bidomîne.
Dr. Ebdullah Cewdet, herwiha pirtûkeke bi navê Essai sur l’Histoire de l’Islamisme ya Reinhart Dozy, wergerand Tirkî bi navê Tarîh-i Îslâmiyye (1908), ku ev pirtûk ji ber rexneyên xwe yên li Îslamê û Pêxember Mihemed gelek nakokî çêkir. Pirtûk di sala 1910an de hate qedexekirin û kopiyên wê hatin avêtin ji Pira Galatayê.
Dr. Cewdet, ne tenê siyasetmedar û rewşenbîr bû, herwiha helbestvan û wergêrekî jêhatî bû. Helbestên wî bi tevgera Sembolîst a Fransayê ve têkildar bûn û ji nivîskarên wekî Gustave Kahn pesn wergirtin. Di sala 1903an de, helbesteke Dr. Ebdullah Cewdet di Neue Freie Presse de hate weşandin û wî bi Theodor Herzl re hevdîtin kir, ku paşê nameyên Herzl wergerand Tirkî.
Dr. Ebdullah Cewdet, ji nivîskarên wekî Shakespeare (Hamlet, Julius Caesar, Macbeth, Romeo û Julliet), Omar Khayyam, Gustave Le Bon, Byron, Schiller û Voltaire gelek berhem wergerandine Tirkî. Wî bi van wergeran armanc kir ku ramanên Rojava di nav civaka Osmanî de belav bike. Di nav berhemên wî yên herî navdar de Ruhu’l-Akvam (wergera Les Lois Psychologiques De L’évolution Des Peuples ya Gustave Le Bon) û Rubā‘iyyāt-ı Ḫayyām hene.
Dr. Ebdullah Cewdet, herwiha pirtûkên wekî Dimâx (1890), Funûn û Felsefe (1897), Fizyolociya ve Hıfz-ı Sıhhat-i Dimâğ û Melekât-ı Akliyye (1894) nivîsand, ku tê de ramanên biyolojîk-materyalîst parastin.
Dr. Ebdullah Cewdet, di 29ê Mijdara 1932an de ji ber qelsiya masûlkeya dil li Stenbolê wefat kir. Cenazeya wî birin Ayasofyayê, ku wê demê mizgeft bû, lê ji ber ramanên wî yên reformîst û Kurdperwer, muhafezekaran got ku “ew ne hêjayî nimêja Îslamî ye.” Piştî daxwaza nivîskarê navdar Peyamî Safa, destûr hate dayîn ku alimekî dînî ji bo cenazeyê duayê bike, û cenazeya wî li Goristana Merkezefendî hate veşartin.
Hin dîroknas bawer dikin ku ramanên Cewdet bandoreke mezin li ser Mustefa Kemal kirine. Tê gotin ku Mustafa Kemal di sala 1925an de, di hevdîtineke çar-saetî de li Çankaya Köşkü, ji Cewdet re gotiye, “Min her tiştê te nivîsî û gotî kir.” Lê belê, ji ber têkoşîna wî ya ji bo doza miletê Kurd û helwesta wî ya li dijî neteweperestiya Tirkan, her raserî êrîşan hatîye.
Dr. Ebdullah Cewdet, yek ji pêşengên modern ên hişyarbûna neteweyî ya miletê Kurd bû. Wî bawer dikir ku divê Kurd bi awayekî sîstematîk di warên civakî, aborî û siyasî de werin lêkolînkirin û sazûmanên neteweyî bên avakirin.
Dr. Ebdullah Cewdet, li dijî polîtîkayên asîmîlasyonê yên Osmanî û paşê yên Komara tirk derket û piştgirî da mafên neteweyî yên miletê Kurd. Di nivîsên xwe de, wî bal kişand ser girîngiya yekîtiya Kurdan û hevkariya bi neteweyên din re, wekî Ermeniyan, ji bo bidestxistina mafan.
Dr. Ebdullah Cewdet, di heman demê de reformên dînî parast, lê ne ji bo tunekirina dîn, belkî ji bo karanîna wê wekî amûreke civakî ji bo yekîtiya civakê. Ev nêzîkatî bû sedema rexneyên tund ji aliyê muhafezekaran, lê di heman demê de wî di nav rewşenbîrên modernîst de kir kesekî navdar.
Ebdullah Cewdet, bi ramanên xwe yên modernîst, laîk û Kurdperwer, di dîroka Osmanî û Tirkiyeyê de şopeke girîng hiştiye.
Her çend ji ber helwestên xwe yên reformîst û têkoşîna ji bo doza miletê Kurd, gelek caran hate tawanbarkirin û sirgûnkirin, wî dev ji têkoşîna xwe berneda.
Xebatên Dr. Ebdullah Cewdet, yên di warê wêje, wergerî, felsefe û siyasî de, bingeheke girîng ji bo reformên serdema Komarê û hişyarbûna neteweyî ya Kurdan ava kirin.
Dr. Ebdullah Cewdet, bi zelalî nîşan da ku têkoşîna ji bo azadî û modernîzasyonê bi yekîtiya neteweyî û reformên civakî re mimkun e.
Çavkanî:
Abdullah Cevdet – Wikipedia (en.m.wikipedia.org)
Abdullah Cevdet: Eccentric, strange and misunderstood | Daily Sabah
-Abdullah Cevdet – Wikiwand
-Abdullah Cevdet – Vikipedi (tr.wikipedia.org)
Cevdet, Abdullah – Oxford Islamic Studies Online
The eternal enemy of Isla¯m’: Abdullah Cevdet and the Baha’i religion – ResearchGate
-Dr. Abdullah Cevdet (1869-1932) – Atatürk Ansiklopedisi
-Milliyetçi Kürd aydını: Dr. Abdullah Cevdet | Rudaw.net
Şeyhmus Ozzengin